Przegląd współczesnych trendów i badań
Wprowadzenie
Dobrostan koni stanowi obecnie jeden z kluczowych obszarów rozwoju nowoczesnego jeździectwa i hodowli. W ostatnich latach obserwuje się wyraźne odejście od podejścia skupionego wyłącznie na użytkowości i wydajności na rzecz modelu uwzględniającego potrzeby fizjologiczne, behawioralne i psychiczne zwierzęcia. Jest to odpowiedź zarówno na rozwój nauki, jak i rosnące oczekiwania społeczne wobec etycznego traktowania zwierząt.
Zgodnie z nowoczesnymi definicjami dobrostanu, obejmuje on nie tylko brak choroby, ale również możliwość realizacji naturalnych zachowań, brak przewlekłego stresu oraz pozytywny stan emocjonalny (Mellor 2016). W praktyce oznacza to konieczność kompleksowego podejścia do zarządzania koniem, uwzględniającego środowisko utrzymania, organizację dnia oraz interpretację zachowania.
W praktyce oznacza to konieczność analizy trzech kluczowych obszarów:
- środowiska utrzymania,
- rutyny i zarządzania,
- zachowania i sygnałów dobrostanowych.
Środowisko utrzymania konia
Naturalne potrzeby a systemy utrzymania
Koń jako gatunek ewoluował jako zwierzę stadne, przemieszczające się przez wiele godzin dziennie w poszukiwaniu pokarmu. W warunkach naturalnych konie spędzają nawet 14–18 godzin na pobieraniu paszy oraz przemieszczaniu się (McGreevy 2012; Ransom i Cade 2009).
Tymczasem w wielu systemach stajennych:
- czas ruchu jest ograniczony,
- dostęp do paszy jest porcjowany,
- kontakt społeczny bywa utrudniony.
Badania wskazują, że ograniczenie możliwości realizacji tych potrzeb prowadzi do rozwoju stereotypii, takich jak łykanie, tkanie czy kręcenie się w boksie (Nicol 1999; McBride i Hemmings 2009).
Systemy wolnowybiegowe i „track system”
W odpowiedzi na te problemy coraz większą popularność zdobywają:
- systemy wolnostanowiskowe,
- systemy typu paddock paradise (track system).
Zapewniają one:
- stały dostęp do ruchu,
- możliwość interakcji społecznych,
- bardziej naturalny sposób pobierania paszy.
Badania naukowe wykazały, że konie utrzymywane w środowiskach umożliwiających ruch i interakcje społeczne:
- wykazują niższy poziom kortyzolu,
- mają lepszą kondycję układu ruchu,
- rzadziej rozwijają stereotypie (Lesimple 2020; Hartmann et al. 2012; Gehlen et al. 2021).
Jakość środowiska a zdrowie
Środowisko wpływa bezpośrednio na zdrowie konia:
- jakość ściółki → zdrowie układu oddechowego,
- dostęp do pastwiska → zdrowie metaboliczne,
- powierzchnia ruchowa → układ ruchu.
Badania naukowe wykazały, że jakość powietrza w stajni jest jednym z kluczowych czynników ryzyka chorób oddechowych u koni sportowych (Couëtil et al. 2020; Diez de Castro 2024).
Rutyna i zarządzanie – stabilność jako fundament dobrostanu
Znaczenie przewidywalności
Konie są zwierzętami silnie reagującymi na zmiany w środowisku. Przewidywalna rutyna dnia:
- zmniejsza poziom stresu,
- stabilizuje zachowanie,
- wspiera zdrowie układu pokarmowego.
Nieregularne karmienie, nagłe zmiany w harmonogramie czy częste zmiany opiekunów mogą prowadzić do zaburzeń behawioralnych i fizjologicznych (Cooper i Albentosa 2005; Popescu et al. 2022; Brauns et al. 2025).
Żywienie jako element dobrostanu
Jednym z kluczowych elementów dobrostanu jest sposób żywienia. Współczesne podejście podkreśla:
- konieczność stałego dostępu do paszy objętościowej,
- ograniczenia pasz wysokoenergetycznych,
- dostosowania dawki do poziomu pracy, czyli indywidualizacja dawki pokarmowej.
U koni z ograniczonym dostępem do włókna stwierdza się podwyższony poziom hormonu stresu oraz zwiększa się ryzyko wrzodów żołądka, stereotypii (Jansson et al. 2021; Roig-Pons et al. 2025).
Obciążenie treningowe
Nowoczesne podejście do treningu uwzględnia:
- stopniowe zwiększanie obciążeń,
- okresy regeneracji,
- monitoring reakcji konia.
Zbyt intensywny trening bez odpowiedniej adaptacji prowadzi do:
- urazów przeciążeniowych,
- spadku wydolności,
- pogorszenia dobrostanu psychicznego (Dyson 2016a, 2016b).
Zastosowanie nowoczesnych technologii (np. czujników ruchu) pozwala na precyzyjne dostosowanie obciążeń i zmniejszenie ryzyka kontuzji (Sant’Ana et al. 2021; Best i van der Merwe 2026).
Zachowanie jako wskaźnik dobrostanu
Nowoczesna interpretacja zachowań
Zachowanie konia jest jednym z najważniejszych wskaźników jego dobrostanu. Współczesne podejście zakłada konieczność interpretacji subtelnych sygnałów, takich jak:
- napięcie mięśni,
- mimika pyska,
- reakcje na bodźce,
- zmiany w interakcji z człowiekiem.
Opracowana skala grymasu pyska u koni, czyli Horse Grimace Scale (HGS), to naukowe narzędzie wykorzystywane do oceny poziomu bólu u koni na podstawie zmian w ich mimice pyska (Werner et al. 2024). Pozwala ona na szybką ocenę bólu w warunkach klinicznych i stajennych, co jest kluczowe dla dobrostanu koni, ponieważ zwierzęta te często „ukrywają” objawy cierpienia. Ocena odbywa się poprzez obserwację uszu, oczu oraz napięć w okolicy oczu, mięśni żuchwy, nozdrzy, pyska/warg.
Stereotypie i ich znaczenie
Stereotypie nie są „złym zachowaniem”, lecz objawem problemów dobrostanowych. Ich występowanie wskazuje na:
- frustrację,
- brak możliwości realizacji potrzeb,
- chroniczny stres.
Badania Hausberger et al. (2008) wykazały, że stereotypie są silnie związane z ograniczeniami środowiskowymi i społecznymi. Eliminowanie stereotypii bez usunięcia ich przyczyny (np. poprzez obroże) nie poprawia dobrostanu, a jedynie maskuje problem (McBride i Hemmings 2009).
Relacja człowiek–koń
Interakcja z człowiekiem ma ogromne znaczenie dla dobrostanu. Badania pokazują, że:
- konie uczą się na podstawie doświadczeń,
- negatywne doświadczenia zwiększają reaktywność,
- spokojna, konsekwentna praca poprawia zarówno dobrostan, jak i efektywność współpracy (Sankey et al., 2010).
Współczesne trendy w dobrostanie koni
Od unikania cierpienia do wspierania dobrostanu
Nowoczesne podejście przesuwa punkt ciężkości z eliminacji cierpienia na promowanie pozytywnych doświadczeń. Model „Five Freedoms” (Mellor 2016) uwzględnia m.in.:
- emocje,
- komfort,
- możliwość eksploracji środowiska.
Ocena jakości życia (Quality of Life )
Coraz częściej stosuje się koncepcję jakości życia konia, uwzględniającą:
- zdrowie,
- zachowanie,
- środowisko,
- relacje społeczne.
To podejście jest szczególnie ważne w przypadku koni starszych oraz przewlekle chorych.
Technologia i przyszłość dobrostanu koni
Nowoczesne technologie obejmują:
- wearables (monitoring ruchu i tętna),
- systemy analizy zachowania,
- monitoring środowiska (temperatura, pył).
Dzięki nim możliwe jest:
- wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych,
- optymalizacja treningu,
- indywidualizacja opieki.
Praktyczne implikacje dla hodowców i jeźdźców
Wdrożenie zasad dobrostanu w praktyce obejmuje:
- zapewnienie stałego dostępu do ruchu i paszy objętościowej,
- utrzymanie stabilnej rutyny dnia,
- monitorowanie zachowania jako wskaźnika zdrowia,
- ograniczenie izolacji społecznej,
- stosowanie treningu dostosowanego do możliwości konia,
- dokumentowanie zmian zdrowotnych i behawioralnych.
Podsumowanie
Dobrostan koni to złożone zagadnienie obejmujące środowisko, zarządzanie i zachowanie. Współczesne podejście opiera się na integracji wiedzy naukowej z praktyką, co pozwala lepiej odpowiadać na potrzeby koni.
Zapewnienie odpowiednich warunków utrzymania, stabilnej rutyny oraz umiejętność interpretacji zachowania stanowią fundament odpowiedzialnej hodowli i użytkowania koni. Odejście od schematów na rzecz podejścia opartego na danych i obserwacji jest kluczowe dla dalszego rozwoju branży jeździeckiej.
Wskazówki praktyczne
Praktyczne wskazówki: środowisko utrzymania
- Zapewnij koniom minimum kilka godzin dziennie swobodnego ruchu (najlepiej całodobowy dostęp do wybiegu).
- Umożliw kontakt społeczny – konie nie powinny być utrzymywane w izolacji.
- Ogranicz zapylenie w stajni (wentylacja, jakość ściółki, sposób podawania siana).
- W miarę możliwości stosuj systemy wolnowybiegowe lub tzw. „track system” wspierające naturalną aktywność.
- Zadbaj o różnorodność środowiska (różne podłoża, strefy odpoczynku, dostęp do lizawki, wody).
Praktyczne wskazówki: rutyna i organizacja dnia
- Ustal stałe godziny karmienia i pracy – konie lepiej funkcjonują w przewidywalnym środowisku.
- Unikaj nagłych zmian (paszy, miejsca, grupy).
- Zapewnij ciągły lub częsty dostęp do paszy objętościowej (siano, pastwisko).
- Dostosuj dawkę żywieniową do: poziomu pracy, kondycji, stanu zdrowia.
- Minimalizuj długie okresy bez jedzenia (>4–5 godzin).
Praktyczne wskazówki: trening i użytkowanie
- Stopniowo zwiększaj obciążenia treningowe.
- Uwzględniaj dni regeneracyjne.
- Obserwuj konia pod kątem: spadku wydolności, niechęci do pracy, zmian zachowania.
- W miarę możliwości wykorzystuj: monitoring ruchu, analizę obciążeń.
- Dopasuj trening do indywidualnych predyspozycji konia, nie tylko do planu sportowego.
Praktyczne wskazówki: obserwacja zachowania
Każda nagła zmiana zachowania powinna być traktowana jako potencjalny problem zdrowotny lub dobrostanowy.
Praktyczne wskazówki: dobrostan pozytywny
- Zapewnij koniom możliwość eksploracji środowiska.
- Umożliw wybór (np. miejsce odpoczynku, tempo jedzenia).
- Wprowadzaj elementy urozmaicenia: różne miejsca karmienia, zabawki środowiskowe.
- Buduj relację opartą na: spokoju, konsekwencji, pozytywnym wzmocnieniu.
Checklista dobrostanu – szybka ocena w stajni
- Koń ma codzienny dostęp do ruchu.
- Ma kontakt z innymi końmi.
- Pobiera paszę przez większość dnia.
- Nie wykazuje stereotypii.
- Jest spokojny podczas obsługi.
- Ma stabilną kondycję ciała.
- Nie wykazuje oznak bólu
Jeśli na którekolwiek pytanie odpowiedź brzmi „nie” – warto przeanalizować system utrzymania.
Literatura
Best, R.; van der Merwe, F. (2026) Technologies for equine welfare and performance monitoring: External load is required for robust welfare inference. Authorea, 18, 2026.
Brauns, M.; Ali, A.; Berger, J.; McLean, A. (2025) Physiological and Behavioral Responses of Stabled Horses (Equus caballus) to Three Types of Environmental Enrichment. Animals, 15, 2779.
Cooper, J.J.; Albentosa, M.J. (2005) Behavioural adaptation in the domestic horse: potential role of apparently abnormal responses including stereotypic behavior. Livestock Production Science, 92(2), 177-182.
Couëtil, L.L.; Cardwell, J.M.; Gerber, V.; Lavoie, J.-P.; Léguillette, R.; Richard, E.A. (2016) Inflammatory Airway Disease of Horses—Revised Consensus Statement, Journal of Veterinary Internal Medicine, 30(2), 503–515.
Diez de Castro, E.; Fernandez-Molina, J.M. Environmental Management of Equine Asthma. Animals 2024, 14, 446.
Dyson, S. (2016a). Evaluation of poor performance in competition horses: A musculoskeletal perspective. Part 1: Clinical assessment. Centre for Equine Studies, Animal Health Trust, Newmarket, Suffolk, UK.
Dyson, S. (2016b). Evaluation of poor performance in competition horses: A musculoskeletal perspective. Part 2: Further investigation. Centre for Equine Studies, Animal Health Trust, Newmarket, Suffolk, UK.
Gehlen, H.; Krumbach, K.; Thöne-Reineke, C. (2021) Keeping Stallions in Groups—Species-Appropriate or Relevant to Animal Welfare? Animals, 11, 1317.
Hartmann, E.; Søndergaard, E.; Keeling, L.J. (2012) Keeping horses in groups: a review. Applied Animal Behaviour Science, 136 (2-4), 77-87.
Hausberger, M.; Roche, H.; Henry, S.; Visser, E.K. (2008) A review of the human–horse relationship. Applied Animal Behaviour Science, 109(1), 1-24.
Jansson, A.; Harris, P.; Davey, S.L.; Luthersson, N.; Ragnarsson, S.; Ringmark, S. (2021) Straw as an Alternative to Grass Forage in Horses—Effects on Post-Prandial Metabolic Profile, Energy Intake, Behaviour and Gastric Ulceration. Animals, 11, 2197.
Lesimple, C. (2020) Indicators of Horse Welfare: State-of-the-Art. Animals, 10, 294.
McBride, S.D.; Hemmings, A. (2009) A neurologic perspective of equine stereotypy. Journal of Equine Veterinary Science, 29 (1), 10–16.
McGreevy, P. (2012) Equine Behavior: A Guide for Veterinarians and Equine Scientists. Elsevier Health Sciences.
Mellor, D.J. (2016) Updating Animal Welfare Thinking: Moving beyond the “Five Freedoms” towards “A Life Worth Living”. Animals, 6, 21.
Nicol, C.J. (1999) Understanding equine stereotypies. Equine Veterinary Journal Supplement, 28, 20–25.
Popescu, S.; Lazar, E.A.; Borda, C.; Blaga Petrean, A.; Mitrănescu, E. (2022) Changes in Management, Welfare, Emotional State, and Human-Related Docility in Stallions. Animals, 12, 2981.
Ransom, J.I.; Cade, B.S. (2009) Quantifying equid behavior— A research ethogram for free-roaming feral horses: U.S. Geological Survey Techniques and Methods 2-A9, p.23.
Roig-Pons, M.; Bachmann, I.; Freymond, S.B. (2025) Impact of feeding strategies on the welfare and behaviour of horses in groups: An experimental study. PLoS One 25, 20(6): e0325928.
Sankey, C.; Richard-Yris, M.A.; Henry, S.; Fureix, C.; Nassur, F., Hausberger, M. (2010) Reinforcement as a mediator of the perception of humans by horses (Euus caballus). Animal Cognition, 13, 753–764.
Sant’Ana, L.; Bara-Filho, M.G.; Vianna, J.M. (2021) Monitoring the training load in the race: Physiological and methodological aspects in the practical applicability of this modality. Research, Society and Development, 10(9), e23110916986.
Werner, L.C.; Oliveira, G.M.; Daros, R.R.; Dalla Costa, E., Michelotto, P.V. (2024) Enhancing the Horse Grimace Scale (HGS): Proposed updates and anatomical descriptors for pain assessment. The Veterinary Journal, 307, 106223.
